Trong lịch sử khoa bảng nước ta, vị Trạng nguyên đầu tiên này không chỉ nổi tiếng văn chương lỗi lạc mà còn khiến cả tướng giặc phải nể phục với màn đối đáp đầy trí tuệ: nhặt một hòn đá ném xuống ao bèo để gửi gắm thông điệp về sức mạnh đoàn kết dân tộc.

1. Ông là ai?

      A. Đào Sư Tích                                                        B. Mạc Đĩnh Chi

           C. Đặng công Chất                                         D. Nguyễn Quán Quang

=> Đáp án: D

Nguyễn Quán Quang hay còn gọi là Nguyễn Quan Quang (1222 – ?) được biết đến là vị Trạng nguyên đầu tiên trong lịch sử khoa bảng nước ta khi danh hiệu Tam khôi chính thức ra đời vào khoa thi Bính Ngọ năm 1246 dưới triều vua Trần Thái Tông. 

Theo sách “Đại Việt sử ký toàn thư”, các kỳ thi Nho học ở Việt Nam bắt đầu được tổ chức từ năm 1075 dưới triều vua Lý Nhân Tông và chấm dứt vào năm 1919 đời vua Khải Định. Trong 845 năm đó, các triều đại phong kiến đã tổ chức nhiều loại khoa thi khác nhau và ở mỗi triều đại lại có những đặc điểm khác nhau.

Cụ thể là trước năm 1246, ở các kỳ thi này, người đỗ thủ khoa được gọi là nhất giáp như Lê Văn Thịnh, Mạc Hiển Tích, Bùi Quốc Khải, Trương Hanh và Lưu Miễn. Đến kỳ thi thứ 6 năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 15 (năm 1246), vua Trần Thái Tông mới lấy Nguyễn Quán Quang đỗ Trạng nguyên. Trong danh sách 47 vị trạng nguyên ở Văn Miếu Quốc Tử Giám (Hà Nội), Nguyễn Quán Quang được ghi đầu tiên, sau đó mới đến Nguyễn Hiền.

Không chỉ giỏi văn chương, Nguyễn Quán Quang còn là một sứ thần mưu trí. Cuộc đời Nguyễn Quán Quang trở thành tấm gương sáng cho truyền thống hiếu học, yêu nước và thanh liêm trong lịch sử Việt Nam.

Trong khi đó, Đặng Công Chất (1622-1683) là trạng nguyên thời Hậu Lê, Mạc Đĩnh Chi (1272-1346) đỗ trạng nguyên dưới thời vua Trần Anh Tông, trạng nguyên Đào Sư Tích (1350-1396) là nhà khoa bảng xuất sắc của nước ta dưới thời phong kiến, là một trong số ít người đoạt danh vị Tam Nguyên dưới thời nhà Trần.

2. Nguyễn Quán Quang - Vị trạng nguyên đầu tiên trong lịch sử nước ta quê ở đâu?

A. Hà Nội

B. Nghệ An

C. Bắc Ninh

D. Hưng Yên

=> Đáp án: C

Nguyễn Quán Quang quê ở xã Tam Sơn, huyện Đông Ngàn phủ Từ Sơn, trấn Kinh Bắc, nay là phường Tam Sơn thuộc tỉnh Bắc Ninh.

3. Ông có xuất thân thế nào?

A. Con cháu dòng họ khoa bảng nổi tiếng đất Kinh Bắc.

B. Con nhà quan lại quyền quý, được cho ăn học từ nhỏ.

C. Xuất thân gia đình thương nhân giàu có, có điều kiện ăn học từ bé.

D. Con nhà nông nghèo, phải học lỏm ngoài cửa lớp rồi được thầy giáo cho vào học.

=> Đáp án: D

Sách "Thần đồng Việt Nam" viết rằng Quán Quang sinh ra trong một nhà nông nghèo, không đủ gạo tiền để theo học nhưng với bản tính ham học hỏi, cậu bé thường lân la ngoài cửa lớp nghe lỏm thầy dạy bọn học trò trong làng học sách Tam tự kinh. Tuy chỉ nghe lỏm nhưng cậu bé Quán Quang ngồi ngay ngắn trước sân dùng gạch non )vì không có giấy mực đi học như bọn trẻ trong lớp) viết chữ xuống nền gạch.

Nét chữ của cậu rất đẹp. Một hôm, tan buổi học, thầy đồ chợt nhìn thấy sân nhà có rất nhiều nét chữ như rồng bay, phượng múa. Thầy kinh ngạc và nói rằng:"đây mới là trò giỏi". Nói rồi, thầy cho gọi Quán Quang vào lớp và thu nhận làm học trò của thầy.

4. Thành tích nào trên con đường khoa cử đã làm nên danh hiệu "ông Tam nguyên" gắn với Nguyễn Quán Quang?

A. Đỗ đầu cả ba kỳ thi: Hương, Hội, Đình

B. Đỗ Trạng nguyên trong ba kỳ thi liện tiếp

=> Đáp án: A

Nguyễn Quán Quang nổi tiến thông minh học một biết mười. Chẳng bao lâu, ông đã thông kinh, tường sử, ứng khẩu thành thơ, luận bàn việc đời thông thái uyên thâm.

Ông dự kỳ thi Hương, đậu luôn giải Nguyên. Đến kỳ thi Hội lại đỗ luôn Hội nguyên. Khi vua Trần Thái Tông mở khoa thi Đại tỉ Thủ sĩ, ông đậu luôn đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ đệ nhất danh (tức trạng nguyên). Người đương thời khi đó đều gọi Nguyễn Quán Quang là "ông Tam nguyên"

5. Nguyễn Quán Quang đỗ Trạng nguyên trong cùng khoa thi với những ai?

A. Phạm Văn Tuấn và Vương Hữu Phùng

B. Lê Văn Hưu và Đặng Ma La

C. Mạc Đĩnh Chi và Bùi Mộ Hanh

D. Chu Văn An và Phạm Sư Mạnh

=> Đáp án: A

Khoa thi thứ 6 (khoa Đại tỉ Thủ sĩ) vào năm Bính Ngọ (1246), niên hiệu Thiên Ứng Chính Bình thứ 15, đời vua Trần Thái Tông mới có danh hiệu "Tam khôi" gồm: Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa.

Trong kỳ thi này, Nguyễn Quán Quang đã đậu Trạng nguyên, Phạm Văn Tuấn đậu Bảng nhãn, Vương Hữu Phùng đạu Thám hoa.

6. Nguyễn Quán Quang sau khi đỗ trạng nguyên đã được vua Trần Thái Tông ban cho điều đặc biệt gì?

A. Một thái ấp rộng

B. Quốc tính, mang họ Trần

C. Một đôi ngọc tỷ

=> Đáp án: B

Sau ngày bái tổ vinh quy, Nguyễn Quán Quang vào chầu vua để đăng quan. Thấy ông cao lớn, khí phách hơn người, nhà vua tỏ lòng  quý mến, ban cho quốc tính mang tên Trần Quán Quang.

7. Theo giai thoại, Nguyễn Quán Quang đã dùng một hòn đá để đối đáp với tướng giặc nào?

A. quân Tống

B. quân Xiêm

C. quân Mông Cổ

D. quân Chiêm Thành

=> Đáp án: C

Bấy giờ quân xâm lược Mông Cổ tiến sát biên giới, lăm le đợi ngày xâm lược nước ta. Vua Trần Thái Tông ra chiếu cử Nguyễn Quán Quang sang thương nghị với giặc. Tên tướng giặc nổi tiếng là kiêu hùng, thâm thúy cho rằng Trạng nguyên nước việt Nam đến là để mang ba tấc lưỡi thuyết khách, nên hắn bèn nghĩ cách phải dùng uy để trấn áp ông.

Nhân lúc đi qua ao bèo, tướng giặc Mông Cổ vớt một cây bèo lên, nắm gọn trong lòng bàn tay rồi bóp chặt. Lát sau hắn mở lòng bàn tay ra chìa cho Nguyễn Quán Quang xem. Cây bèo đã nát xẹp trong bàn tay hộ pháp của hắn. Tướng giặc cười sằng sặc rất lấy làm đắc ý.

Thâm ý của y ngạo mạn, bóp nát cánh bèo ám chỉ dân nước Việt bé nhỏ chỉ như những cánh bèo non yếu ớt, đạo quân của hắn chỉ cần đánh khẽ là sẽ tan như cánh bèo này. Quán Quang hiểu được thâm ý của hắn, ông bèn nhặt ngay một hòn đá to và ném xuống giữa ao bèo. Bèo dạt nhanh ra thành một khoảng trống nhưng chỉ ít lát sau, những cánh bèo lại tụ kín mặt ao, không còn thấy dấu vết của viên đá to đâu nữa.

Xem hành động của Nguyễn Quán Quang, tên tướng giặc tái mặt vì y đã hiểu rõ thâm ý đối đáp rất nhanh và hùng hồn của vị Trạng nguyên trẻ nước Đại Việt, rằng nước Việt tuy nhỏ nhưng bao giờ cũng đoàn kết toàn dân để bảo vệ giang sơn. Không một sức mạnh nào có thể khuất phục được truyền thống yêu nước và sự đoàn kết ấy. Lòng yêu nước và sự đoàn kết toàn dân sẽ nhấn chìm lũ xâm lăng, giống nhơ ao bèo khi bị ném đá.

Sau chuyện đó, viên tướng giặc đã hoãn binh không dám tiến binh sang xâm lược nước ta ngay.

8. Trong sự nghiệp quan trường, Nguyễn Quán Quang được sắc phong đến chức gì?

A. Thái úy

B. Thái phó

C. Thượng thư bộ lễ

D. Bộc xạ (tương đương Tể tướng)

=> Đáp án: D

Trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên Mông lần thứ nhất (1268), trạng nguyên Nguyễn Quán Quang có nhiều cống hiến lớn. Ông được vua Trần Thái Tông phong đến chức Bộc xậ (tương đương với Tể tướng).

Khi làm quan, ông quan xuất thân từ gia đình nông dân nghèo khó đó hết lòng vì dân vì nước, thanh liêm chính trực. Ông được cả trong triều cũng như dân chúng mến phục vì đức và tài vẹn toàn. Ông lấy vợ tên là Tuyên Huệ phu nhân.

9. Sau khi cáo quan về quê, Nguyễn Quán Quan đã làm gì?

A. Sống ẩn dật, không giao du với ai

B. Mở trường dạy học, truyền chữ cho trẻ em nhà nghèo

C. Dựng chùa, tu hành như một nhà sư

D. Làm nông, sống cuộc đời thanh bần, giản dị như bao người dân khác

=> Đáp án: B

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, là người tài nhưng trạng nguyên Nguyễn Quán Quang lại không thích chốn quan trường. Ông chỉ ở kinh sư một thời gian rồi từ quan về quê nhà mở lớp dạy học. Ông sống cuộc đời thanh đạm, lấy việc dạy trò làm nguồn vui. Với ông, việc đào tạo nhân tài cho đất nước cũng là cách thể hiện lòng trung quân ái quốc.

10. Ngôi chùa Linh Khánh được dựng lên để tưởng nhớ Nguyễn Quán Quang nay còn không?

A. Vẫn còn

B. Không còn

=> Đáp án: B

Người dân Tam Sơn cho rằng ông là người khai sáng cho nền Hán học của quê hương. Sau khi Nguyễn Quán Quang qua đời, đẻ tưởng nhớ ông, dân làng dựng ngôi chùa ở chỗ trước kia ông dạy học. Chùa mang tên Linh Khánh. Ngôi chùa ấy ngày nay không còn nữa, những vẫn còn một cây hương tạc bằng đá vào năm Chính Hòa thứ 18 (1697). Nội dung ghi trên bia nói về công đức của trạng nguyên Nguyễn Quán Quang với dân làng.

Sau khi ông mất, dân làng lập đền thờ ông trên núi Viềng. Họ thờ ông làm Thành Hoàng, Đại Vương Phúc thần. Triều đình cũng truy phong ông là Đại tư không.

11. Lễ hội hằng năm để tưởng nhớ ông được tổ chức vào ngày nào (âm lịch)?

A. Ngày 6 tháng giêng

B. Ngày 12 tháng hai

C. Ngày 10 tháng ba

D. Ngày 22 tháng chạp

=-> Đáp án: D

Hàng năm cứ vào ngày 22 tháng chạp, người dân quê ông lại tổ chức lễ "Tế phong mã" để tưởng nhớ tới vị trạng nguyên khai khoa tài năng và đầy ân đức. Đông thời cũng là để nhắc nhở các thế hệ con cháu nối tiếp truyền thống hiếu học, yêu dân, yêu nước của tổ tiên.

12. Cũng là Trạng nguyên nổi tiếng, ai là người đỗ đạt khi còn nhỏ tuổi nhất dười thời nhà Trần?

A. Nguyễn Hiền

B. Lương Thế Vinh

C. Nguyễn Đăng Đạo

D. Nguyễn Bỉnh Khiêm

=-> Đáp án: A

Trạng nguyên nhỏ tuổi nhất triều Trần và trong lịch sử khoa cử Việt nam là Nguyễn Hiền, đỗ trạng nguyên vào năm 1247 (thời vua Trần Thái Tông) khi mới 13 tuổi,.

Ông được mệnh danh là "thần đồng" và có nhiều giai thoại dân gian về tài năng xuất chúng của ông, trong đó có giai thoại "xâu chỉ qua vỏ ốc" mà ngay cả sứ thần phương Bắc cũng phải bái phục.

13. Trong 49 vị trạng nguyên của Việt Nam, có 4 người được xưng phong là "Lưỡng quốc Trạng nguyên". Tuy nhiên "Lưỡng quốc Thám hoa" thì chỉ duy nhất có 1 người. Ông là ai?

A. Vũ Hữu

B. Phan Kính

C. Nguyễn Trực

D. Lê Quý Đôn

=-> Đáp án: B

Phan Kính sinh năm Ất Mùi (1715-1761) tại quê nghèo hiếu học Vĩnh Gia, xã Lai Thạch, huyện La Sơn, trấn Nghệ An (nay thuộc Hà Tĩnh).

Trong kỳ thi năm 1743 do đích thân vua Lê Cảnh Hưng ra đề, ông đỗ "Đệ nhất giáp tiến sĩ cập đệ đệ danh"- tức là đỗ đầu khoa thi với danh vị Thám hoa. Nguyên do vua Lê đã lệnh không lấy danh vị Trạng nguyên, Bảng nhãn nên Phan Kính chỉ đỗ Thám Hoa mà cũng được coi như là người đứng đầu kỳ thi.

Trong những năm 1758-1761, trên cương vị Đốc đồng xứ Tuyên Quang kiêm tham mưu nhung vụ đạo Hưng Hóa, nhiều lần ông đã thương thuyết với nhà Thanh, cho dựng lại cột mốc biên giới, đánh dấu chủ quyền lãnh thổ trên đất liền.

Khâm phục tài năng đức độ của Phan Kính, vua Càn Long đã tặng phong ông là "Lưỡng quốc đình nguyên Thám hoa", ban tặng áo cẩm bào vương triều có thêu chữ "Thiên triều đặc tứ, Bắc Đẩu dị nam, nhất nhân di nhi" (Thiên triều đặc cách, phía nam Bắc Đẩu, chỉ có một người thôi.) 

(theo kienthuc.vn)