Hà Bá là vị thần cai quản sông nước trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam và Đạo giáo, có nguồn gốc từ văn hóa Trung Quốc, tương tự Thổ Công cai quản đất đai, thường được miêu tả là ông già tóc bạc cầm phất trần, ngồi trên lưng rùa, nhưng cũng có khi bị xem là ác thần gây tai họa, nên người ta thờ cúng để cầu bình an và mưa thuận gió hòa. 

Nhưng vì sao lại có những cái nhìn trái ngược về Hà Bá như vậy? Có lẽ điều này bắt nguồn từ sự khác biệt về văn hóa, tín ngưỡng ở từng vùng đất...

Hà Bá trong tín ngưỡng cổ

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, nguồn gốc của Hà Bá xuất phát từ tín ngưỡng đạo Lão ở Trung Hoa cổ. Trong hệ thống thần linh xưa, Hà Bá được coi là vị thần trấn giữ sông nước, có trách nhiệm quản lý và bảo hộ những con sông lớn. Hình ảnh của Hà Bá thường được miêu tả là một ông lão tóc bạc, phong thái như tiên, tay cầm cây phất trần hoặc bầu nước, đôi khi còn được thấy ngồi trên lưng rùa – loài vật gắn với nước và sự trường tồn.

Những người sống bằng nghề đánh bắt, đi lại trên sông nước từng thờ cúng Hà Bá với mong muốn được bình an khi di chuyển trên dòng sông, tránh những tai nạn đuối nước, và cầu cho mùa đánh bắt gặp nhiều may mắn. Như vậy, trong góc nhìn này, Hà Bá không chỉ là người quản lý dòng nước, mà còn là vị thần phù trợ, giúp con người vượt qua hiểm nguy từ thiên nhiên.

Một góc nhìn khác về Hà Bá

Bên cạnh đó, trong dân gian cũng lưu truyền những câu chuyện mang sắc thái khác hẳn khi Hà Bá không phải là vị thần từ bi mà lại được xem như ác thần gây phiền toái cho người sống ven sông.

Theo truyền thuyết, vì mang tiếng gieo rắc tai họa, một số làng ven sông đã nghĩ ra việc thờ cúng Hà Bá để xoa dịu “cơn thịnh nộ” của thần, nhằm tránh những điều xui rủi.

Một giai thoại kể rằng khi thấy dân làng đang chuẩn bị lễ hiến tế trinh nữ để dâng lên Hà Bá, một vị quan phủ đi ngang qua đã can ngăn, vì cho rằng đó là việc làm tàn nhẫn. Quan khuyên người chủ tế: "Cô gái này quá xấu xí, ngươi hãy xuống hỏi xem ngài có chấp thuận không rồi hãy hiến tế, chứ không nếu làm ngài phật ý mà tức giận thì có trăm mạng cũng không cứu vãn nổi, hiểm họa khôn lường".

Chủ tế sợ quá không dám làm lễ hiến sinh trinh nữ nữa. Do sau đó không có chuyện gì xảy ra nên dân làng cũng bỏ luôn lệ hiến tế độc ác này.

Vì sao có hai cách nhìn khác nhau?

Sự khác biệt trong cách hiểu về Hà Bá phần lớn bắt nguồn từ sự đa dạng trong tín ngưỡng và truyền thống văn hóa của mỗi vùng đất. Ở nơi tin rằng sông nước là thiên nhiên ưu đãi, Hà Bá được tôn kính như vị thần bảo hộ.

Ngược lại, ở nơi xem nước là hiểm nguy, Hà Bá lại mang hình ảnh của một thế lực cần được xoa dịu bằng cúng tế. Điều này phản ánh cách người xưa ứng xử với thiên nhiên và cả những điều chưa giải thích được bằng lý trí.

(Tổng hợp)