Ưu điểm và hạn chế của mô hình “ông thầy tổng thể”

“Ông thầy tổng thể” là hình ảnh đặc trưng của giáo dục tiểu học Việt Nam từ trước đến nay. Ở lứa tuổi 6 đến 10, học sinh chưa có khả năng tư duy trừu tượng, chưa hình thành kỹ năng học tập độc lập, rất cần một người thầy gắn bó ổn định, vừa dạy học, vừa dạy làm người.

Giáo viên tiểu học vì thế không chỉ dạy kiến thức mà còn là người mẹ, người cha đặc biệt – dìu dắt học sinh bằng cả trái tim, dạy từng lời nói, hành vi, cử chỉ, gieo vào tâm hồn trẻ niềm tin và tình thương.

Ưu điểm lớn nhất của mô hình này là tính thống nhất và toàn diện trong giáo dục. Một giáo viên dạy nhiều môn có điều kiện hiểu rõ từng học sinh, theo dõi sự tiến bộ của các em ở mọi lĩnh vực. Người thầy tổng thể có thể kết nối nội dung giữa các môn học – Toán, Tiếng Việt, Tự nhiên và Xã hội, Đạo đức, Hoạt động trải nghiệm – để dạy học tích hợp, giúp học sinh nhận ra mối liên hệ giữa kiến thức và cuộc sống.

Quan trọng hơn, trẻ cảm thấy an toàn, tin cậy vì chỉ có một thầy cô đồng hành suốt cả năm học.

Tuy nhiên, mô hình này cũng bộc lộ những hạn chế trong bối cảnh mới.

Thứ nhất, khối lượng công việc của giáo viên tiểu học quá lớn: vừa dạy nhiều môn, vừa chủ nhiệm, vừa tổ chức hoạt động trải nghiệm, ứng dụng công nghệ, kiểm tra, đánh giá… dễ dẫn đến quá tải.

Thứ hai, không phải giáo viên nào cũng có đủ năng lực để dạy tốt mọi môn – nhất là những môn có yêu cầu chuyên môn cao.

Thứ ba, khi Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 nhấn mạnh dạy học phát triển năng lực, tích hợp và ứng dụng công nghệ số, “ông thầy tổng thể” cần được nâng cấp năng lực đa môn, liên môn và làm chủ công nghệ – điều mà nhiều người chưa được đào tạo đầy đủ.

Có nên thay mô hình “ông thầy tổng thể” bằng “ông thầy bộ phận”?

Gần đây, có quan điểm cho rằng nếu tiểu học bố trí dạy theo môn – mỗi giáo viên chỉ phụ trách một hoặc hai môn – sẽ giải quyết được tình trạng thiếu giáo viên và giúp thầy cô phát huy sở trường chuyên môn.

Một số ý kiến còn đề xuất điều chuyển giáo viên THCS xuống tiểu học, chia môn để “tận dụng nguồn nhân lực”. Tuy nhiên, đó chỉ là giải pháp hành chính tạm thời, chưa tính đến đặc trưng tâm lý – giáo dục của học sinh tiểu học.

Thứ nhất, tiểu học không phải là cấp học đào sâu tri thức, mà là giai đoạn đặt nền móng nhân cách và năng lực học tập suốt đời. Khi học sinh phải làm quen với nhiều giáo viên, mỗi người một phong cách, lớp học dễ bị phân mảnh, thiếu sự nhất quán trong quản lý, giáo dục và định hướng giá trị.

Ở lứa tuổi còn cần tình cảm, cảm xúc và thói quen ổn định, việc thay đổi người dạy liên tục có thể ảnh hưởng tiêu cực đến tâm lý và động lực học tập của trẻ.

Thứ hai, về chất lượng dạy học, việc chia môn chưa chắc đã giúp nâng cao hiệu quả. Trong khi các trường vẫn thiếu giáo viên, việc phân môn cứng nhắc có thể khiến có môn thừa, môn thiếu, dẫn tới tình trạng dạy chéo môn hoặc dạy ghép lớp.

Quan trọng hơn, năng lực tổ chức lớp học và dạy học tích hợp – vốn là đặc thù của tiểu học – sẽ bị suy giảm nếu giáo viên chỉ nhìn thấy “mảnh ghép” môn học của mình.

Thứ ba, trong kỷ nguyên chuyển đổi số, hình ảnh người thầy tiểu học càng phải mang tinh thần “người dẫn đường trên bản đồ số”. Công nghệ có thể mở rộng tri thức, nhưng học sinh vẫn cần người thầy định hướng, khơi cảm hứng và dẫn dắt hành trình học tập.

Giáo viên tiểu học vì vậy cần được bồi dưỡng để trở thành người thầy tổng thể hiện đại – dạy học bằng năng lực tích hợp, sáng tạo và cảm xúc nhân văn – chứ không nên bị “chia nhỏ” thành những mảnh rời chuyên môn.

Do đó, thay vì chuyển hẳn sang mô hình “ông thầy bộ phận”, cần giữ vững linh hồn “ông thầy tổng thể” nhưng tổ chức linh hoạt hơn.

Ở các trường có điều kiện, có thể áp dụng mô hình “bán chuyên môn hóa” – mỗi giáo viên dạy 2–3 môn gần nhau, vừa phát huy sở trường, vừa đảm bảo sự gắn bó với học sinh.

Quan trọng hơn, ngành giáo dục cần đổi mới đào tạo và bồi dưỡng giáo viên tiểu học theo hướng đa môn, tích hợp, làm chủ công nghệ và phương pháp dạy học mới, để họ đủ năng lực thực hiện vai trò “người dẫn đường toàn diện”.

(theo LĐO)